ससा हा लहान, गोंडस आणि चपळ प्राणी आहे. लांब कान, मऊ केस आणि उड्या मारत चालण्याची पद्धत यांमुळे ससा लहान मुलांचा आवडता प्राणी आहे. “ससा आणि कासव” ही गोष्ट तर प्रत्येकाने लहानपणी ऐकलेली असते. भारतात रानात राहणारा ससा आणि घरात पाळला जाणारा ससा असे दोन्ही प्रकार आढळतात. या लेखात आपण सशाविषयी संपूर्ण माहिती पाहूया.
सशाची थोडक्यात माहिती
| वैशिष्ट्य | माहिती |
|---|---|
| इंग्रजी नाव | Rabbit / Hare |
| भारतीय रानससा | Indian Hare (Lepus nigricollis) |
| पाळीव ससा | Oryctolagus cuniculus |
| कुळ | Leporidae |
| आयुष्य | रानससा 4–5 वर्षे, पाळीव ससा 8–12 वर्षे |
| वजन | साधारण 1 ते 3 किलो |
| आहार | शाकाहारी |
| वेग | रानससा सुमारे 60–70 किमी/तास पर्यंत धावू शकतो |
ससा आणि रानससा (Hare) यातील फरक
अनेकदा या दोघांना एकच समजले जाते, पण त्यांच्यात काही फरक आहेत:
जाहिरात
| ससा (Rabbit) | रानससा (Hare) |
|---|---|
| बिळात राहतो | उघड्या जमिनीवर, झुडपांत राहतो |
| पिल्ले जन्मतः केसविरहित व डोळे बंद असलेली | पिल्ले जन्मतः केसाळ व डोळे उघडे असलेली |
| तुलनेने लहान कान व पाय | लांब कान व मागचे लांब पाय |
| पाळीव करता येतो | सहसा पाळीव होत नाही |
भारतात जंगलात प्रामुख्याने भारतीय रानससा आढळतो.
जाहिरात
सशाची शरीररचना
सशाचे कान लांब असून ते आवाज ओळखण्यास आणि शरीराचे तापमान नियंत्रित करण्यास मदत करतात. मागचे पाय पुढच्या पायांपेक्षा लांब आणि मजबूत असल्यामुळे ससा लांब उड्या मारू शकतो. सशाचे डोळे डोक्याच्या बाजूला असल्यामुळे तो मागे-पुढे जवळपास सर्व बाजूंनी पाहू शकतो. त्याचे पुढचे दात (incisors) आयुष्यभर वाढत राहतात, म्हणून तो सतत काहीतरी कुरतडत असतो.
आहार
ससा पूर्णपणे शाकाहारी आहे. रानात तो गवत, कोवळी पाने, झाडांची साल आणि पिकांची कोवळी रोपे खातो. पाळीव सशाला मुख्यतः वाळलेले गवत (hay), हिरव्या पालेभाज्या आणि थोड्या प्रमाणात गाजर किंवा फळे द्यावीत. गाजर हा सशाचा आवडता पदार्थ असला तरी त्यात साखर जास्त असल्याने ते रोज जास्त प्रमाणात देऊ नये.
अधिवास आणि वर्तन
रानससा माळरान, शेताच्या कडा, झुडपी जंगल आणि गवताळ प्रदेशात राहतो. तो प्रामुख्याने संध्याकाळी आणि पहाटे सक्रिय असतो. धोका जाणवल्यास तो एका जागी स्तब्ध बसतो आणि गरज पडल्यास वेड्यावाकड्या उड्या मारत वेगाने पळतो, ज्यामुळे शिकाऱ्याला त्याला पकडणे कठीण जाते. कोल्हा, लांडगा, गरुड, घुबड आणि बिबट्या हे सशाचे प्रमुख शत्रू आहेत.
प्रजनन
सशांची प्रजनन क्षमता खूप जास्त असते. पाळीव सशाचा गर्भधारणा काळ साधारण 30 ते 32 दिवसांचा असतो आणि एका वेळी 4 ते 10 पिल्ले जन्माला येतात. मादी वर्षभरात अनेक वेळा पिल्लांना जन्म देऊ शकते. पिल्ले साधारण 6 ते 8 आठवड्यांनी आईपासून वेगळी राहू शकतात.
पाळीव सशाची काळजी
- पिंजरा मोठा, स्वच्छ आणि हवेशीर असावा; रोज बाहेर फिरण्यासाठी वेळ द्यावा.
- नेहमी स्वच्छ पाणी आणि भरपूर वाळलेले गवत उपलब्ध ठेवावे.
- सशाला कानाला धरून उचलू नये; एक हात छातीखाली आणि दुसरा मागच्या पायांखाली ठेवून उचलावे.
- उष्णतेचा त्रास टाळण्यासाठी पिंजरा थेट उन्हात ठेवू नये.
- आजारी वाटल्यास पशुवैद्याचा सल्ला घ्यावा.
सशाविषयी रोचक तथ्ये
- आनंदी असताना ससा हवेत उडी मारून शरीर वळवतो, याला “बिंकी” (binky) म्हणतात.
- सशाचे दात वर्षभरात अनेक सेंटीमीटर वाढू शकतात, म्हणून कुरतडणे गरजेचे असते.
- ससा उलटी करू शकत नाही, त्यामुळे त्याचा आहार काळजीपूर्वक ठरवावा लागतो.
- सशाचे डोळे जवळपास 360 अंशांपर्यंत पाहू शकतात.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
ससा किती वर्षे जगतो?
पाळीव ससा योग्य काळजी घेतल्यास 8 ते 12 वर्षे जगू शकतो, तर रानससा साधारण 4 ते 5 वर्षे जगतो.
सशाला कोणत्या भाज्या देऊ नयेत?
कांदा, लसूण, बटाटा, चॉकलेट आणि जास्त साखर असलेले पदार्थ सशाला देऊ नयेत.
रानससा पाळता येतो का?
नाही. रानससा वन्यजीव असून त्याला पकडणे किंवा पाळणे कायद्याने गुन्हा आहे.
निष्कर्ष
ससा हा निसर्गातील अन्नसाखळीचा महत्त्वाचा भाग आहे आणि पाळीव प्राणी म्हणूनही तो प्रेमळ साथीदार ठरतो. योग्य आहार, स्वच्छता आणि प्रेम दिल्यास पाळीव ससा दीर्घ आणि आनंदी आयुष्य जगतो, तर रानसशाचे संरक्षण करणे ही आपली जबाबदारी आहे.