रात्री छपरावरून कोणीतरी धावत असल्याचा आवाज, पिकलेल्या पपई-केळ्यांची चोरी किंवा माळ्यावर एक विचित्र वास… कोकण, पश्चिम घाट आणि अनेक शहरांतील लोकांना याचा अनुभव असतो. याचे कारण बहुतेक वेळा असते उदमांजर (Asian Palm Civet). याला ताडी मांजर असेही म्हणतात. नावात ‘मांजर’ असले तरी हा पाळीव मांजरीचा नातेवाईक नाही. चला, या रात्रीच्या पाहुण्याची संपूर्ण माहिती घेऊया.
उदमांजर – थोडक्यात ओळख
| मुद्दा | माहिती |
|---|---|
| इंग्रजी नाव | Asian Palm Civet / Toddy Cat |
| शास्त्रीय नाव | Paradoxurus hermaphroditus |
| कुळ | व्हिव्हेरिडी (Viverridae) – सिव्हेट कुळ |
| शरीराची लांबी | साधारण 50 ते 60 सें.मी. (शेपूट जवळपास तितकीच) |
| वजन | साधारण 2 ते 5 किलो |
| सक्रियता | निशाचर – रात्री सक्रिय |
| आहार | सर्वभक्षी – फळे, कीटक, उंदीर, लहान प्राणी |
| IUCN दर्जा | कमी चिंताजनक (Least Concern) |
उदमांजर कसे दिसते?
उदमांजराचे शरीर लांबट आणि पाय तुलनेने आखूड असतात. अंगावरील केस राखाडी-तपकिरी ते काळसर असतात आणि अंगावर अस्पष्ट ठिपक्यांच्या रेषा दिसू शकतात. चेहऱ्यावर मुखवटा घातल्यासारखी काळी-पांढरी खूण असते. शेपूट लांब आणि काळसर असते. त्याचे नखे अर्धवट आत ओढता येतात, त्यामुळे ते झाडांवर, भिंतींवर आणि छपरांवर सहज चढते.
त्याच्या शरीरात गंधग्रंथी असतात. त्यातून येणारा कस्तुरीसारखा तीव्र वास हे त्याचे ओळखचिन्ह आहे. हा वास तो आपली हद्द दाखवण्यासाठी वापरतो.
आहार – शेतकऱ्याचा मित्र की उपद्रवी?
उदमांजर सर्वभक्षी आहे. त्याच्या आहारात मुख्यतः पिकलेली फळे असतात – केळी, पपई, आंबा, फणस, चिकू, अंजीर. याशिवाय तो कीटक, गोगलगाई, उंदीर, सरडे आणि कधी कधी पक्ष्यांची अंडीही खातो.
- फायदा: फळे खाऊन तो बिया दूरवर पसरवतो. त्यामुळे जंगलात नवी झाडे उगवण्यास मदत होते. तो उंदरांची संख्याही कमी करतो.
- उपद्रव: बागेतील फळांचे नुकसान, छपरावर आवाज आणि वास, कधी कधी कोंबड्यांवर हल्ला.
ताडाच्या झाडावरून गोळा होणारा गोड रस (नीरा/ताडी) तो पितो, म्हणून त्याला इंग्रजीत ‘टॉडी कॅट’ म्हणतात.
अधिवास आणि सवयी
उदमांजर भारतभर, विशेषतः पश्चिम घाट, कोकण, दक्षिण भारत आणि ईशान्य भारतात आढळते. ते जंगल, फळबागा, नारळ-सुपारीच्या बागा आणि मानवी वस्तीजवळही सहज राहते. दिवसा ते झाडाच्या ढोलीत, दाट वेलींमध्ये किंवा घराच्या माळ्यावर, कौलांखाली झोपते आणि संध्याकाळनंतर अन्न शोधायला बाहेर पडते.
ते बहुतांश एकटे राहते. मादी वर्षातून एक-दोनदा 2 ते 4 पिल्लांना जन्म देते आणि ही पिल्ले सुरक्षित, अंधाऱ्या जागी – कधी कधी घराच्या माळ्यावरही – वाढवली जातात.
भारतातील सिव्हेटचे प्रकार
| प्रकार | ओळख | आढळ |
|---|---|---|
| उदमांजर (Asian Palm Civet) | राखाडी-काळसर, चेहऱ्यावर मुखवटा | भारतभर, वस्तीजवळही |
| लहान भारतीय कस्तुरी मांजर (Small Indian Civet) | अंगावर पट्टे-ठिपके, शेपटीवर कड्या | मैदानी प्रदेश, शेती |
| मोठे भारतीय कस्तुरी मांजर (Large Indian Civet) | मोठा आकार, शेपटीवर ठळक कड्या | मुख्यतः ईशान्य भारत |
| मलबार कस्तुरी मांजर (Malabar Civet) | अत्यंत दुर्मिळ | पश्चिम घाट (नोंदी अत्यल्प) |
घरात उदमांजर आले तर काय करावे?
उदमांजर सहसा माणसावर हल्ला करत नाही, पण घाबरल्यास किंवा कोपऱ्यात अडकल्यास ते चावू शकते. त्यामुळे:
- त्याला मारू नका किंवा काठीने हुसकावण्याचा प्रयत्न करू नका.
- खोलीतील दारे-खिडक्या उघडी ठेवा आणि दिवे बंद करून त्याला बाहेर जाण्याची संधी द्या.
- माळ्यावर पिल्ले असतील तर काही आठवडे थांबा; पिल्ले मोठी झाल्यावर आई त्यांना घेऊन जाते.
- ते गेल्यावर कौलांतील, छपरातील फटी आणि मोकळ्या जागा बंद करा.
- फळे, उरलेले अन्न उघड्यावर ठेवू नका.
- अडचण वाटल्यास वन विभाग किंवा स्थानिक प्रशिक्षित वन्यजीव बचाव स्वयंसेवकांशी संपर्क साधा.
कोपी लुवाक कॉफी आणि उदमांजर
इंडोनेशियातील प्रसिद्ध ‘कोपी लुवाक’ कॉफी उदमांजराने खाल्लेल्या कॉफी फळांच्या विष्ठेतून मिळालेल्या बियांपासून बनवली जाते. मात्र या कॉफीच्या मागणीमुळे अनेक ठिकाणी उदमांजरांना पिंजऱ्यात कोंडून जबरदस्तीने कॉफी फळे खायला घातली जातात, यावर प्राणीकल्याण संस्थांनी गंभीर आक्षेप घेतले आहेत.
कायदेशीर संरक्षण
भारतात उदमांजर आणि इतर सिव्हेट प्रजाती वन्यजीव संरक्षण कायद्याने संरक्षित आहेत. त्यांना पकडणे, मारणे, पाळणे किंवा त्यांच्या अवयवांचा व्यापार करणे बेकायदेशीर आहे. काही भागांत अंधश्रद्धेमुळे किंवा मांसासाठी त्यांची शिकार होते, जी थांबवणे गरजेचे आहे.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
उदमांजर विषारी किंवा धोकादायक आहे का?
नाही, उदमांजर विषारी नाही. ते लाजाळू असते आणि माणसांना टाळते. मात्र कोणत्याही वन्यप्राण्याप्रमाणे त्याला हाताळल्यास ते चावू शकते, त्यामुळे अंतर ठेवणे योग्य.
उदमांजर आणि मांजर यात काय फरक आहे?
उदमांजर सिव्हेट कुळातील असून त्याचे तोंड लांबट, शरीर लांब आणि पाय आखूड असतात. पाळीव मांजर फेलिडी (मार्जार) कुळातील आहे.
छपरावरून येणारा वास कशाचा असतो?
उदमांजराच्या गंधग्रंथींचा आणि विष्ठेचा तो वास असतो. ते एकाच ठिकाणी विष्ठा करण्याची सवय ठेवते.
उदमांजर पाळता येते का?
नाही. ते वन्यप्राणी असून कायद्याने संरक्षित आहे. त्याला पाळणे बेकायदेशीर आहे.
निष्कर्ष
उदमांजर हा आपल्या आजूबाजूला राहणारा, पण फारसा दिसत नसलेला रात्रीचा प्राणी आहे. फळबागांचे थोडे नुकसान करत असला तरी बिया पसरवणे आणि उंदीर नियंत्रण यांतून तो निसर्गाला मोठी मदत करतो. घरात आल्यास घाबरून त्याला इजा करण्याऐवजी शांतपणे बाहेर जाण्याचा मार्ग द्या आणि घरातील फटी बंद करा. सहजीवनाच्या या छोट्या पावलांनीच आपले वन्यजीव टिकून राहतील.