ॲक्सोलोटल (Axolotl) हा मेक्सिकोमध्ये आढळणारा एक अद्भुत उभयचर प्राणी आहे. याचा चेहरा जणू नेहमी हसतमुख दिसतो, त्यामुळे इंटरनेटवर तो “हसणारा मासा” म्हणून प्रसिद्ध आहे. मात्र नावात “मासा” असले तरी ॲक्सोलोटल मासा नसून सॅलॅमँडर गटातील उभयचर प्राणी आहे. याची सर्वात आश्चर्यकारक गोष्ट म्हणजे तुटलेले पाय, शेपूट, इतकेच नव्हे तर हृदय आणि मेंदूचे काही भागही तो पुन्हा वाढवू शकतो.
ॲक्सोलोटलची थोडक्यात माहिती
| वैशिष्ट्य | माहिती |
|---|---|
| इंग्रजी नाव | Axolotl / Mexican Walking Fish |
| शास्त्रीय नाव | Ambystoma mexicanum |
| वर्ग | उभयचर (Amphibia) |
| मूळ अधिवास | मेक्सिको सिटीजवळील Xochimilco तलाव व कालवे |
| लांबी | साधारण 15 ते 30 सेंमी |
| आयुष्य | 10 ते 15 वर्षे (बंदिस्त अवस्थेत) |
| आहार | मांसाहारी – कीटक, अळ्या, लहान मासे |
| संवर्धन स्थिती | IUCN नुसार अतिसंकटग्रस्त (Critically Endangered) |
शरीररचना
ॲक्सोलोटलच्या डोक्याच्या दोन्ही बाजूंना तीन-तीन पिसांसारखे बाह्य कल्ले (external gills) असतात. यांच्या साहाय्याने तो पाण्यातून ऑक्सिजन घेतो. त्याला चार लहान पाय, लांब शेपूट आणि रुंद डोके असते. निसर्गात त्याचा रंग प्रामुख्याने गडद तपकिरी किंवा काळसर असतो, तर पाळीव ॲक्सोलोटल गुलाबी, पांढरे, सोनेरी अशा विविध रंगांत आढळतात.
जाहिरात
आयुष्यभर “बालपणातच” राहणारा प्राणी
बहुतेक उभयचर प्राणी अळी अवस्थेतून बदलून (metamorphosis) प्रौढ होतात आणि जमिनीवर येतात. उदा. बेडकाचे डोकेमासे (tadpole). मात्र ॲक्सोलोटल आयुष्यभर अळी अवस्थेतील वैशिष्ट्ये – बाह्य कल्ले आणि पाण्यात राहणे – कायम ठेवतो आणि तरीही प्रजननक्षम होतो. या वैशिष्ट्याला निओटेनी (Neoteny) म्हणतात.
जाहिरात
अवयव पुन्हा वाढवण्याची अद्भुत क्षमता
ॲक्सोलोटल तुटलेला पाय, शेपूट, जबड्याचा भाग, डोळ्याचे काही भाग, पाठीचा कणा आणि हृदयाच्या ऊतींचाही भाग पुन्हा वाढवू शकतो – तेही व्रण न राहता. म्हणूनच जगभरातील शास्त्रज्ञ ॲक्सोलोटलवर संशोधन करत आहेत, जेणेकरून भविष्यात मानवी जखमा भरून येण्याबाबत नवी माहिती मिळू शकेल.
अधिवास आणि आहार
निसर्गात ॲक्सोलोटल फक्त मेक्सिको सिटीजवळील Xochimilco भागातील तलाव आणि कालव्यांमध्ये आढळतो. तो थंड, स्वच्छ आणि शांत पाण्यात तळाशी राहतो. तो गोगलगायी, अळ्या, कृमी, कीटक, लहान मासे आणि लहान कवचधारी जीव खातो. तो भक्ष्य पाण्यासोबत तोंडात ओढून घेतो.
प्रजनन
ॲक्सोलोटल साधारण 12 ते 18 महिन्यांत प्रजननक्षम होतो. मादी पाण्यातील वनस्पतींवर शेकडो अंडी चिकटवते. सुमारे दोन आठवड्यांत अंड्यांतून पिल्ले बाहेर येतात.
ॲक्सोलोटल धोक्यात का आहे?
- शहरीकरणामुळे Xochimilco कालव्यांचे प्रदूषण आणि अधिवास नष्ट होणे
- तिलापिया आणि कार्पसारख्या परदेशी माशांनी त्याची अंडी व पिल्ले खाणे
- पाण्याची घटती गुणवत्ता
विरोधाभास म्हणजे पाळीव प्राणी आणि प्रयोगशाळांमध्ये ॲक्सोलोटल मोठ्या संख्येने आहेत, पण निसर्गात ते अतिशय दुर्मीळ झाले आहेत.
रोचक तथ्ये
- ॲक्सोलोटलचे नाव अझ्टेक देव “Xolotl” वरून पडल्याचे मानले जाते.
- तो कल्ल्यांसोबतच त्वचा आणि प्राथमिक फुफ्फुसांद्वारेही श्वास घेऊ शकतो.
- मेक्सिकोच्या एका चलनी नोटेवर ॲक्सोलोटलचे चित्र आहे.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
ॲक्सोलोटल मासा आहे का?
नाही. तो सॅलॅमँडर गटातील उभयचर प्राणी आहे.
ॲक्सोलोटल किती वर्षे जगतो?
बंदिस्त अवस्थेत योग्य काळजी घेतल्यास तो 10 ते 15 वर्षे जगू शकतो.
निष्कर्ष
ॲक्सोलोटल हा निसर्गाचा एक जिवंत चमत्कार आहे. त्याच्या पुनर्निर्मिती क्षमतेमुळे विज्ञानाला नवी दिशा मिळत आहे. मात्र निसर्गातील त्याचे अस्तित्व टिकवण्यासाठी त्याच्या मूळ अधिवासाचे संरक्षण करणे अत्यंत आवश्यक आहे.