Rhinoceros Information In Marathi गेंडा हा दुसरा सर्वात मोठा भुमिन प्राणी आहे, सध्या पूर्ण जगात गेंड्याच्या 4 प्रजाती जिवंत आहेत. बाकी सर्व प्रजाती नामशेष झाल्या आहेत, अस्तित्वात असलेल्या प्रजातींपैकी दोन मूळ आफ्रिकेतील आहेत आणि तीन दक्षिण आणि आग्नेय आशियातील प्रजाती आहेत.
गेंडा प्राण्याची संपूर्ण माहिती Rhinoceros Information In Marathi
गेंड्याच्या वजन हे कमीत कमी 1 टन पर्यत असते. डिसेंबर 2009 पर्यत जागतिक स्तरावर शिकारीचे प्रमाण वाढले आहे, यामुळे गेंड्याची संख्या कमी होत आहे. तर गेंड्याच्या संरक्षणाचे प्रयत्न अधिकाधिक अप्रभावी मानले जात आहेत.
Anúncios
| जीवसृष्टी | प्राणी |
| वंश | कणाधारी |
| जात | सस्तन |
| वर्ग | खुरधारी |
| गण | अयुग्मखुरी |
| कुळ | खड्गाद्य |
गेंडा कुठे राहतो ?
गेंडा हा प्राणी प्रामुख्याने जंगले व अभयारण्यात जास्त पाहायला मिळतात. गेंडा प्राणी हा शांत आणि हिरव्या वातावरणात राहणे पसंद करतो. हे प्राणी कमी प्रमाणात पलायन करत असतात. भारत, चीन, आफ्रिका, रशिया, दक्षिण आशिया या भागात हे प्राणी जास्त आढळतात.
Anúncios
गेंडा कसा दिसतो ?
गेंडा हा प्राणी दिसायला मोठा आणि शाकाहारी प्राणी आहे. गेंड्यांची जाड राखाडी तपकिरी त्वचा असते आणि त्यांच्या तोंडावर एक शिंग असते, त्यांचे वरचे पाय आणि खांदे चामखीळ सारख्या अडथळ्यांनी झाकलेले असतात.
पापण्या, कानाची झालर आणि शेपटीचा ब्रश याशिवाय त्यांच्या अंगावर फारच कमी प्रमाणात केस असतात. नर गेंड्याच्या गळ्यात मोठी घडी असते, 60 सेमी पेक्षा जास्त बेसल लांबी आणि 19 सेमी वरील ओसीपुट असलेली कवटी जड असते, आणि 18.5 सेमी ते 12 सेमीच्या पायासह अनुनासिक शिंग किंचित मागे झुकलेले असते.
आशियातील मूळ सस्तन प्राण्यांमध्ये भारतीय गेंडे आकाराने आशियाई हत्तींनंतर दुसऱ्या क्रमांकावर आहेत. ते फक्त पांढऱ्या गेंड्याच्या मागे दुसरे सर्वात मोठे जिवंत गेंडे आहेत. गेंड्याच्या डोके आणि शरीराची लांबी 12 ते 12.5 फूट पर्यत असते, आणि खांद्याची उंची 5 ते 6 फूट असते, तर मादी गेंड्याचे डोके आणि शरीराची लांबी ही नर गेंड्यापेक्षा कमी असते. या प्राण्यांच्या पायाला तीन खुरे असतात, आणि शिंगाचा उपयोग हे स्वतःच्या स्वसंरक्षण साठी करतात.
गेंडा काय खातो :
गेंडा हा एक शाकाहारी प्राणी आहे. भारतीय व इतर गेंडे हे चरणारे प्राणी आहेत. त्यांच्या आहारात जवळ-जवळ संपूर्णपणे गवत असते. परंतु ते पाने, झुडुपे आणि झाडांच्या फांद्या, फळे आणि बुडलेल्या आणि तरंगणाऱ्या जलचर वनस्पती देखील खातात.
हे प्राणी सकाळी आणि संध्याकाळी आहार घेतात. ते गवताचे दांडे पकडण्यासाठी स्टेम खाली वाकण्यासाठी वरचा भाग चावण्यासाठी आणि नंतर गवत खातात यासाठी ते अर्ध-प्रीहेन्साइल ओठ वापरतात.
गेंडा खूप उंच गवत किंवा रोपटी झाडावर चालते, दोन्ही बाजूंनी पाय ठेवून आणि त्यांच्या शरीराच्या वजनाचा वापर करून झाडाच्या टोकाला तोंडाच्या पातळीवर ढकलतात. यातील मादी देखील त्यांच्या वासरांसाठी अन्न खाण्यायोग्य बनवण्यासाठी या तंत्राचा वापर करतात. ते एका वेळी एक किंवा दोन मिनिटे पितात आणि दिवसातील 35% वेळ गेंडा प्राणी खाण्यात गमावत असतो.
गेंड्याची जीवन पद्धती :
भारतीय व इतर गेंडे विविध प्रकारचे सामाजिक गट तयार करतात. वीण आणि भांडणे वगळता नर सामान्यतः एकटे असतात. वासरे नसताना मादी मोठ्या प्रमाणात एकट्या असतात. माता त्यांच्या जन्मानंतर चार वर्षापर्यत त्यांच्या बछड्या जवळ राहतात आणि पावसाळ्यात गवताळ प्रदेशात नर, मादी आणि पिल्लाचे 10 स्थर तयार होतात, आणि यामध्ये ते आपल्या पिल्लांचे रक्षण आणि जगण्याच्या पद्धती शिकवतात.
गेंडा हा प्राणी 38 ते 40 वर्ष जगतो, तसेच एक मादी एका वेळेस ऐकाच नवजात पिल्लाला जन्म देते. हे प्राणी शांत आणि हिरव्या वातावरणात राहतात. दोन गेंड्याच्या लढाईत जीव जाणे हे या प्राण्याचे सामान्य कारण आहे. भारतीय गेंडे सहसा मैत्रीपूर्ण असतात. ते सहसा एकमेकांना डोके हलवून किंवा बोबड करून फ्लँक्स चढवून नाक दाबून किंवा चाटून अभिवादन करतील.
भारतीय संस्कृतीत गेंड्याचे महत्त्व :
भारतीय संस्कृतीमध्ये गेंडा या प्राण्याला धार्मिक महत्त्व आहे. भारतीय गेंडा हा पशुपती सील आणि सिंधू संस्कृतीच्या पुरातत्व स्थळांवर उत्खनन केलेल्या अनेक टेराकोटाच्या मूर्तीपैकी एक आहे, असे मानले जाते. गेंडा हा हिंदू देवी धवडीचा वाहन आहे, आणि यामुळे या प्राण्याची पूजा देखील केली जाते. ध्रंगध्रा गुजरात येथे देवी धावडीला समर्पित एक प्रसिद्ध मंदिर आहे.
हिंदू धर्मा बरोबर बौध्द धर्मात सुध्दा गेंड्याला महत्त्व आहे, गेंडा सूत्र हा बौद्ध परंपरेतील एक प्रारंभिक मजकूर आहे. जो गांधारन बौद्ध ग्रंथ आणि पाली कॅननमध्ये आढळतो. तसेच संस्कृत महावास्तूमध्ये समाविष्ट केलेली आवृत्ती आहे. हे भारतीय गेंड्यांच्या एकाकी जीवन शैलीची आणि उदासीनतेची स्तुती करते आणि प्रतिक बुद्धाने दर्शविलेल्या इरिमेटिक जीवनशैलीशी संबंधित आहे. तसेच भारतीय चलनावर सुध्दा गेंडा प्राण्याची प्रतिमा आपल्याला पाहायला मिळते.
गेंडा प्राण्याचे महत्व :
गेंड्या हा एक महत्वाचा प्राणी आहे. हा प्राणी जंगलात राहणार असला तर जंगलतोड, तसेच जंगलातील तस्करी खूप कमी प्रमाणात होते. लोक जंगलात जाण्यास घाबरतात. त्याचबरोबर इतर प्राण्याची शिकार कमी प्रमाणात होते. गेंड्याच्या शिंगाला मोठ्या प्रमाणात देशात विदेशात मागणी आहे. यामुळे मोठ्या संख्येने गेंड्याची शिकार केली जाते. या प्राण्याला धार्मिक महत्त्व सुध्दा आहे.
गेंड्याचे प्रकार :
गेंड्याच्या विविध प्रजाती नष्ट झालेल्या आहेत. गेंड्याच्या भारतात 2 प्रजाती जिवंत आहेत. बाकी तीन प्रजाती इतर देशात आढळून येतात, एकूण 5 प्रजाती पूर्ण जगात अस्तित्वात आहेत.
पांढरा गेंडा : पांढऱ्या गेंड्याच्या दोन उपप्रजाती आहेत, दक्षिणेकडील पांढरा गेंडा आणि उत्तरेकडील पांढरा गेंडा 2013 पर्यत दक्षिणेकडील उपप्रजातींची जंगली लोकसंख्या 20,405 आहे. ज्यामुळे त्यांना जगातील सर्वात मुबलक गेंड्याची उपप्रजाती बनते. ही प्रजाती चीन, आफ्रिका, रशिया, दक्षिण आशिया या भागात आढळून येते.
काळा गेंडा : काळ्या गेंड्याच्या चार उपप्रजाती आहेत, हे प्रामुख्याने दक्षिण-मध्य सर्वात असंख्य ज्या एकेकाळी मध्य टांझानिया दक्षिणेपासून झांबिया, झिम्बाब्वे आणि मोझांबिक ते उत्तर आणि पूर्व दक्षिण आफ्रिकत आढळून येतात. दक्षिण आफ्रिकेतील काळ्या गेंड्याच्या भिन्नतेचे वर्णन करते ज्यामध्ये मागील शिंग आधीच्या शिंगाच्या बरोबरीचे किंवा लांब असतात.
भारतीय गेंडा : भारतीय गेंडा एकेकाळी पाकिस्तान पासून म्यानमार पर्यत आणि कदाचित चीनच्या काही भागांपर्यत अनेक भागात राहत होते. शिकारीमुळे ते आता फक्त भारतातील आसाम, पश्चिम बंगाल आणि उत्तर प्रदेश आणि नेपाळमधील अनेक संरक्षित क्षेत्रांमध्ये आढळून येतात.
जावान गेंडा : जावान गेंडा हा जगातील सर्वात धोक्यात असलेल्या मोठ्या सस्तन प्राण्यांपैकी एक आहे. हे प्रामुख्याने भारतात, इंडोनेशिया, नेपाळ, ब्रह्मदेश, प्रायद्वीपीय मलेशिया आणि सुमात्रा येथे आढळून येतात.
सुमात्रन गेंडा : सुमात्रान गेंडा ही सर्वात लहान अस्तित्वात असलेल्या गेंड्याची प्रजाती आहे. तसेच सर्वात जास्त केस असलेली एक प्रजाती आहे. हे बोर्नियो आणि सुमात्रा येथे खूप उंचावर आढळून येतात. अधिवास नष्ट झाल्यामुळे आणि शिकारीमुळे त्यांची संख्या घटली आहे.
गेंड्याची संख्या कमी होण्यामागची कारणे :
गेंड्याची संख्या कमी होण्यामागची कारणे भरपूर आहे, त्यामध्ये जंगलतोड, अवैध शिकार, यामुळे गेंड्याची संख्या दिवसाने दिवस कमी होत आहे. भारतात तसेच आफ्रिका, इंडोनेशिया, चीन, ऑस्ट्रेलिया इतर देशात गेंड्याच्या शिंगाची मोठ्या प्रमाणात तसकरी केली जाते. बाजारात या शिंगांना मोठ्या प्रमाणात मागणी आहे.
गेंड्याच्या काही प्रजाती नष्ट झालेल्या आहेत, आता संपूर्ण जगात फक्त 5 प्रजाती जिवंत आहेत. चीनमध्ये गेंड्याच्या शिंगापासून औषधी तयार केली जाते. त्यामुळे येथे मोठ्या प्रमाणात शिकार केली जाते. गेंड्याच्या रक्षणासाठी अनेक नॅशनल पार्क, बनवण्यात आले आहेत. गेंड्याची शिकार रोकण्यासाठी आपण जनजागृती केली पाहिजे. नाहीतर काही वर्षाने गेंडा प्राण्याच्या संपूर्ण प्रजाती नष्ट होऊन जातील.
FAQ:-
भारतात गेंड्यांच्या किती प्रजाती जिवंत आहे?
फक्त २ प्रजाती जिवंत आहे.
गेंडा हा प्राणी किती वर्ष जगू शकतो?
फक्त 38 ते 40 वर्ष.
गेंडा काय खातो?
गेंडे शाकाहारी आहेत आणि त्यांचा आहार त्यांच्या प्रजाती आणि अधिवासानुसार बदलतो. ते प्रामुख्याने गवत, पाने, फांद्या, कोंब आणि फळे खातात. काळ्या गेंड्याच्या वरचा टोकदार ओठ असतो ज्याचा वापर तो पाने आणि डहाळ्या पकडण्यासाठी करतो, तर पांढऱ्या गेंड्याला रुंद, चौकोनी ओठ असतो जो तो गवतावर चरण्यासाठी वापरतो.
गेंडा कोणत्या प्रकारचा प्राणी आहे?
गेंडा कुटुंबातील विषम-पंजे अनगुलेट (खूर असलेले सस्तन प्राणी)