ऑलिव्ह रिडले कासव: संपूर्ण माहिती, अरिबाडा आणि वेळास कासव महोत्सव

ऑलिव्ह रिडले कासव (Olive Ridley Sea Turtle) हे जगातील सर्वात लहान आणि सर्वाधिक संख्येने आढळणाऱ्या समुद्री कासवांपैकी एक आहे. त्याच्या कवचाचा रंग ऑलिव्ह-हिरवट असल्याने त्याला हे नाव मिळाले. भारतात ओडिशाचा किनारा आणि महाराष्ट्रातील कोकण किनारपट्टी, विशेषतः रत्नागिरी जिल्ह्यातील वेळास हे गाव या कासवांच्या घरट्यांसाठी प्रसिद्ध आहे.

हिवाळा सुरू होताच कोकण किनाऱ्यावर या कासवांच्या अंडी घालण्याचा हंगाम सुरू होतो. म्हणूनच या लेखात आपण ऑलिव्ह रिडले कासवाची ओळख, आहार, प्रजनन, संवर्धन आणि वेळास कासव महोत्सव याबद्दल सविस्तर माहिती पाहणार आहोत.

ऑलिव्ह रिडले कासवाची ओळख

या कासवाचे कवच जवळजवळ गोलाकार आणि हृदयाच्या आकाराचे असते. पाय वल्ह्यासारखे (फ्लिपर) असल्याने ते समुद्रात सहज आणि वेगाने पोहू शकते.

आहार

ऑलिव्ह रिडले कासव हे सर्वभक्षी आहे. ते मुख्यतः खालील गोष्टी खाते:

• खेकडे, कोळंबी आणि इतर कवचधारी प्राणी
• जेलीफिश आणि लहान मासे
• गोगलगायी आणि शंख-शिंपल्यातील प्राणी
• समुद्री शैवाल आणि वनस्पती

जेलीफिश खाणाऱ्या कासवांच्या पोटात अनेकदा प्लास्टिकच्या पिशव्या आढळतात, कारण पाण्यात तरंगणारी पिशवी त्यांना जेलीफिशसारखी दिसते. हे प्लास्टिक प्रदूषण कासवांसाठी मोठा धोका आहे.

अरिबाडा: सामूहिक अंडी घालण्याचा अद्भुत प्रकार

ऑलिव्ह रिडले कासवांचे सर्वात प्रसिद्ध वैशिष्ट्य म्हणजे अरिबाडा (Arribada). स्पॅनिश भाषेत याचा अर्थ “आगमन” असा होतो. यामध्ये हजारो मादी कासवे एकाच वेळी एकाच किनाऱ्यावर येऊन अंडी घालतात. ओडिशातील गहिरमाथा आणि रुषिकुल्या किनारे या सामूहिक अंडी घालण्यासाठी जगभर प्रसिद्ध आहेत.

प्रजनन आणि जीवनचक्र

1. मादी कासव रात्रीच्या वेळी किनाऱ्यावर येते आणि वाळूत फ्लिपरच्या साहाय्याने खड्डा खणते.
2. एका वेळी साधारण १०० च्या आसपास अंडी घातली जातात. अंडी पिंगपाँग चेंडूसारखी गोल आणि पांढरी असतात.
3. अंडी वाळूने झाकून मादी पुन्हा समुद्रात परत जाते; ती अंड्यांची काळजी घेत नाही.
4. साधारण ४५ ते ६० दिवसांनी अंड्यांमधून पिल्ले बाहेर येतात.
5. पिल्ले सहसा रात्री किंवा पहाटे बाहेर पडून चंद्रप्रकाश आणि क्षितिजाच्या दिशेने समुद्राकडे धाव घेतात.

वाळूचे तापमान ठरवते लिंग: कासवांच्या पिल्लांचे लिंग वाळूच्या तापमानावर अवलंबून असते. जास्त उष्ण वाळूत मादी पिल्ले जास्त प्रमाणात जन्मतात, तर थंड वाळूत नर पिल्ले जास्त होतात. त्यामुळे हवामान बदल हा या प्रजातीसाठी मोठा धोका मानला जातो.

हजारो पिल्लांपैकी फारच थोडी पिल्ले प्रौढ होईपर्यंत जगतात, कारण पक्षी, खेकडे, कुत्रे आणि मोठे मासे जसे शार्क त्यांची शिकार करतात.

वेळास कासव महोत्सव (महाराष्ट्र)

रत्नागिरी जिल्ह्यातील वेळास हे गाव ऑलिव्ह रिडले कासव संवर्धनासाठी ओळखले जाते. स्थानिक ग्रामस्थ, सह्याद्री निसर्ग मित्र यांसारख्या संस्था आणि वन विभाग मिळून किनाऱ्यावरील अंडी सुरक्षित हॅचरीमध्ये ठेवतात. पिल्ले बाहेर आल्यानंतर त्यांना सुरक्षितपणे समुद्रात सोडले जाते.

साधारणपणे हिवाळ्यात अंडी घालण्याचा हंगाम असतो आणि त्यानंतर काही आठवड्यांनी, सहसा फेब्रुवारी ते एप्रिल दरम्यान, पिल्ले समुद्रात सोडण्याचा कार्यक्रम पाहण्यासाठी पर्यटक वेळासला येतात. याला वेळास कासव महोत्सव म्हणून ओळखले जाते. आंजर्ले, दाभोळ आणि कोकणातील इतर काही किनाऱ्यांवरही असे संवर्धन उपक्रम राबवले जातात. भेट देण्यापूर्वी स्थानिक आयोजकांकडून तारखांची खात्री करून घ्या.

ऑलिव्ह रिडले कासवांसमोरील धोके

आपण कासव संवर्धनासाठी काय करू शकतो?

• समुद्रकिनाऱ्यावर प्लास्टिक किंवा कचरा टाकू नका.
• अंडी घालण्याच्या हंगामात रात्री किनाऱ्यावर तेजस्वी दिवे किंवा टॉर्च वापरणे टाळा.
• घरटे किंवा पिल्ले दिसल्यास त्यांना हात लावू नका; वन विभाग किंवा स्थानिक संवर्धन संस्थेला कळवा.
• कासव महोत्सवात आयोजकांच्या सूचनांचे पालन करा आणि पिल्लांच्या मार्गात येऊ नका.
• कासवाची अंडी, मांस किंवा कवचापासून बनवलेल्या वस्तू विकत घेऊ नका; हे बेकायदेशीर आहे.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

ऑलिव्ह रिडले कासव महाराष्ट्रात कुठे पाहायला मिळतात?

रत्नागिरी जिल्ह्यातील वेळास, आंजर्ले यांसारख्या कोकणातील किनाऱ्यांवर संवर्धन केंद्रांमध्ये पिल्ले पाहायला मिळतात.

ऑलिव्ह रिडले कासव किती अंडी घालते?

एका घरट्यात साधारण १०० च्या आसपास अंडी असतात.

कासवाच्या पिल्लांचे लिंग कसे ठरते?

वाळूच्या तापमानावरून पिल्लांचे लिंग ठरते. जास्त तापमानात मादी पिल्ले जास्त जन्मतात.

निष्कर्ष

ऑलिव्ह रिडले कासव हे समुद्राच्या आरोग्याचे महत्त्वाचे प्रतीक आहे. वेळाससारख्या गावांनी दाखवून दिले आहे की स्थानिक लोकांच्या सहभागातून धोक्यात आलेल्या प्रजातीचे संरक्षण शक्य आहे. स्वच्छ किनारे आणि जबाबदार पर्यटन हेच या कासवांचे भविष्य सुरक्षित ठेवू शकतात. वन्य प्राण्यांबद्दल अधिक माहितीसाठी आमचा वन्यजीव सप्ताह हा लेखही वाचा.