समुद्रकिनारी फिरताना पाण्यात तरंगणारे पारदर्शक, छत्रीसारखे जीव अनेकांनी पाहिले असतील. हे आहेत जेलीफिश. नावात “फिश” असले तरी जेलीफिश मासा नाही. त्याला मेंदू, हृदय, हाडे किंवा रक्त नसते, तरीही तो पृथ्वीवर डायनासोरांच्याही आधीपासून, म्हणजे सुमारे 50 कोटी वर्षांपेक्षा जास्त काळापासून अस्तित्वात असल्याचे मानले जाते. चला, या विलक्षण सागरी जीवाविषयी जाणून घेऊया.
जेलीफिशची थोडक्यात माहिती
| वैशिष्ट्य | माहिती |
|---|---|
| इंग्रजी नाव | Jellyfish / Sea Jelly |
| संघ | Cnidaria (निडेरिया) |
| शरीरातील पाणी | सुमारे 95 टक्के |
| आकार | काही मिलिमीटरपासून 2 मीटरपेक्षा जास्त व्यासापर्यंत |
| आहार | प्लँक्टन, लहान मासे, अंडी, इतर जेलीफिश |
| अधिवास | जगातील सर्व महासागर, काही गोड्या पाण्यातही |
| प्रजाती | सुमारे 200 पेक्षा जास्त “खऱ्या” जेलीफिश प्रजाती |
शरीररचना
जेलीफिशचे शरीर घंटा किंवा छत्रीसारखे असते, ज्याला “बेल” म्हणतात. या बेलच्या खाली लांब धाग्यांसारखे स्पर्शक (tentacles) लटकत असतात. शरीराच्या मध्यभागी तोंड असते, जे अन्न घेणे आणि टाकाऊ पदार्थ बाहेर टाकणे या दोन्हींसाठी वापरले जाते. जेलीफिशकडे मेंदू नसतो; त्याऐवजी शरीरभर पसरलेले चेतातंतूंचे जाळे (nerve net) प्रकाश, वास आणि स्पर्श ओळखते.
जाहिरात
जेलीफिश डंख कसा मारतो?
जेलीफिशच्या स्पर्शकांवर हजारो सूक्ष्म डंख-पेशी असतात, ज्यांना नेमॅटोसिस्ट (nematocyst) म्हणतात. एखादा जीव स्पर्शकांना स्पर्श करताच या पेशी अतिशय वेगाने विषारी सुईसारखा धागा सोडतात. यामुळे लहान मासे आणि प्लँक्टन बधिर होतात आणि जेलीफिश त्यांना तोंडाकडे नेतो.
जाहिरात
जीवनचक्र
जेलीफिशचे जीवनचक्र आश्चर्यकारक असते:
- प्रौढ जेलीफिश पाण्यात अंडी व शुक्राणू सोडतात.
- फलित अंड्यांतून “प्लॅन्युला” नावाची सूक्ष्म अळी तयार होते.
- ती समुद्रतळाशी चिकटून “पॉलिप” बनते.
- पॉलिपपासून लहान लहान जेलीफिश (ephyra) तयार होऊन पाण्यात तरंगू लागतात.
- ते वाढून प्रौढ जेलीफिश (medusa) बनतात.
“अमर” जेलीफिश
Turritopsis dohrnii नावाची एक लहान जेलीफिश संकटाच्या वेळी आपल्या प्रौढ अवस्थेतून पुन्हा पॉलिप अवस्थेत परत जाऊ शकते आणि नवे आयुष्य सुरू करू शकते. त्यामुळे तिला “अमर जेलीफिश” (Immortal Jellyfish) म्हणतात. अर्थात ती आजार किंवा शिकारीमुळे मरू शकते.
धोकादायक जेलीफिश
बहुतेक जेलीफिशचा डंख सौम्य असतो, पण काही प्रजाती अत्यंत धोकादायक आहेत. बॉक्स जेलीफिश हा जगातील सर्वात विषारी सागरी जीवांपैकी एक मानला जातो. पोर्तुगीज मॅन-ओ-वॉर हा जेलीफिशसारखा दिसणारा पण वेगळा जीव आहे, जो भारताच्या किनाऱ्यावरही कधी कधी आढळतो आणि त्याचा डंख खूप वेदनादायक असतो.
जेलीफिशने डंख मारल्यास काय करावे?
- लगेच पाण्यातून बाहेर यावे आणि शांत राहावे.
- त्वचेवर चिकटलेले स्पर्शक हाताने न ओढता चिमट्याने किंवा कार्डने हळूच काढावेत.
- जागा समुद्राच्या पाण्याने धुवावी; गोड्या पाण्याने चोळू नये.
- तीव्र वेदना, श्वास घेण्यास त्रास, चक्कर किंवा सूज वाढल्यास तत्काळ वैद्यकीय मदत घ्यावी.
पर्यावरणातील भूमिका
जेलीफिश हे समुद्री कासव, सनफिश आणि काही माशांचे अन्न आहे. मात्र अति मासेमारी, प्रदूषण आणि समुद्राचे वाढते तापमान यांमुळे काही भागांत जेलीफिशची संख्या अचानक प्रचंड वाढते, याला “जेलीफिश ब्लूम” म्हणतात. यामुळे मासेमारी आणि पर्यटनावर परिणाम होतो.
रोचक तथ्ये
- काही जेलीफिश अंधारात स्वतःचा प्रकाश निर्माण करतात (bioluminescence).
- जेलीफिशच्या गटाला इंग्रजीत “smack” किंवा “bloom” म्हणतात.
- अंतराळातही संशोधनासाठी जेलीफिश पाठवण्यात आले होते.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
जेलीफिशला मेंदू असतो का?
नाही, जेलीफिशला मेंदू नसतो; त्याच्या शरीरात चेतातंतूंचे जाळे असते.
भारतात जेलीफिश आढळतात का?
हो, महाराष्ट्र, गोवा, गुजरात आणि दक्षिण भारताच्या किनाऱ्यांवर विशेषतः पावसाळ्यानंतर जेलीफिश दिसतात.
निष्कर्ष
जेलीफिश हा साधा दिसणारा पण अतिशय प्राचीन आणि अद्भुत सागरी जीव आहे. समुद्रात फिरताना त्याच्यापासून सावध राहणे आणि समुद्री पर्यावरणाचे संरक्षण करणे या दोन्ही गोष्टी तितक्याच महत्त्वाच्या आहेत.