पावसाळ्यात किंवा ओलसर मातीत खोदकाम करताना कधी कधी गांडुळासारखा दिसणारा पण जाडसर, चकचकीत आणि थोडा मोठा प्राणी दिसतो. अनेक जण त्याला साप किंवा गांडूळ समजतात. प्रत्यक्षात तो देवगांडूळ म्हणजेच सिसिलियन (Caecilian) असू शकतो — पाय नसलेला एक उभयचर प्राणी! पश्चिम घाट, विशेषतः महाराष्ट्रातील सह्याद्री, या रहस्यमय प्राण्यांचे महत्त्वाचे घर आहे. या लेखात देवगांडूळ म्हणजे काय, तो साप आणि गांडुळापेक्षा कसा वेगळा आहे, त्याचा आहार, प्रजनन आणि संवर्धन याबद्दल माहिती घेऊ.
देवगांडूळ (सिसिलियन) म्हणजे काय?
उभयचर प्राण्यांचे तीन प्रमुख गट आहेत: बेडूक-भेक (Anura), सॅलॅमँडर-न्यूट (Caudata) आणि सिसिलियन (Gymnophiona). यापैकी सिसिलियन हा सर्वात कमी परिचित गट आहे. जगभरात सिसिलियनच्या दोनशेहून अधिक प्रजाती उष्णकटिबंधीय प्रदेशांत आढळतात आणि भारतात पश्चिम घाट व ईशान्य भारत हे त्यांचे प्रमुख अधिवास आहेत.
इतर उभयचरांविषयी वाचण्यासाठी आमचे बेडूक माहिती, भेक (टोड) माहिती आणि सॅलॅमँडर माहिती हे लेख पाहा.
देवगांडूळ – एका नजरेत
| वैशिष्ट्य | माहिती |
|---|---|
| मराठी नाव | देवगांडूळ (स्थानिक नावे वेगवेगळी) |
| इंग्रजी नाव | Caecilian |
| गण (Order) | Gymnophiona |
| वर्ग | उभयचर (Amphibia) |
| पाय | नसतात |
| अधिवास | ओलसर माती, पालापाचोळा, ओढ्यांचे काठ |
| आहार | गांडुळे, वाळवी, कीटकांच्या अळ्या |
| भारतातील प्रमुख प्रदेश | पश्चिम घाट, ईशान्य भारत |
शरीररचना
- शरीर: लांब, दंडगोलाकार आणि पाय नसलेले. अंगावर गांडुळासारखी कडी (annuli) दिसतात.
- त्वचा: गुळगुळीत, ओलसर आणि चकचकीत; त्वचेतून श्वसनास मदत होते.
- डोळे: अतिशय लहान, अनेकदा त्वचेने किंवा हाडाने झाकलेले. बहुतेकांना फक्त प्रकाश-अंधार जाणवतो.
- स्पर्शिका (Tentacles): डोळा आणि नाकपुडी यांच्यामध्ये लहान स्पर्शिका असतात, ज्या वास आणि रसायने ओळखण्यास मदत करतात. हे सिसिलियनचे खास वैशिष्ट्य आहे.
- डोके: मजबूत, टोकदार कवटी, जी माती खोदण्यासाठी उपयोगी पडते.
- रंग: प्रजातीनुसार गडद जांभळट-करडा, काळसर, तपकिरी किंवा गुलाबी; काही प्रजातींमध्ये बाजूने पिवळा पट्टा असतो.
देवगांडूळ, साप आणि गांडूळ यांतील फरक
| मुद्दा | देवगांडूळ (सिसिलियन) | साप | गांडूळ |
|---|---|---|---|
| प्राणी वर्ग | उभयचर | सरपटणारा प्राणी | वलयी (Annelida), अपृष्ठवंशी |
| पाठीचा कणा | असतो | असतो | नसतो |
| त्वचा | ओलसर, गुळगुळीत, खवले नसलेली (बहुतेक) | कोरडे खवले | ओलसर, मऊ |
| डोळे | अतिशय लहान, झाकलेले | स्पष्ट डोळे | डोळे नसतात |
| जबडा व दात | असतात | असतात | नसतात |
| अधिवास | ओलसर माती | विविध | माती |
यामुळे देवगांडूळ दिसल्यास घाबरून मारू नये. तो विषारी साप नाही आणि मानवाला त्रास देत नाही. महाराष्ट्रातील विषारी सापांची ओळख करून घ्यायची असल्यास आमचा फुरसे साप माहिती लेख उपयुक्त ठरेल.
आहार
देवगांडूळ मांसाहारी आहेत. ते जमिनीखाली राहणारे गांडुळे, वाळवी, मुंग्या, कीटकांच्या अळ्या आणि इतर लहान अपृष्ठवंशी प्राणी खातात. मजबूत जबडा आणि मागे वळलेले दात यांमुळे पकडलेले भक्ष्य निसटत नाही. मातीतील कीटकसंख्या नियंत्रित ठेवण्यात ते महत्त्वाची भूमिका बजावतात.
जीवनपद्धती आणि वर्तन
- बहुतेक प्रजाती जमिनीखाली (fossorial) राहतात, त्यामुळे ते क्वचितच दिसतात.
- पावसाळ्यात माती ओली झाल्यावर ते पृष्ठभागाजवळ येतात; म्हणूनच जून ते सप्टेंबरमध्ये ते जास्त दिसतात.
- ते मुख्यतः निशाचर असतात.
- काही प्रजाती ओढ्यांच्या काठी किंवा पाण्याजवळील ओलसर मातीत राहतात.
- कोरडे वातावरण त्यांना सहन होत नाही, कारण त्वचा ओलसर राहणे आवश्यक असते.
प्रजनन – आईची काळजी
सिसिलियनमधील पालकत्व अतिशय वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. पश्चिम घाटातील अनेक प्रजातींमध्ये मादी जमिनीखालील ओलसर बिळात अंडी घालते आणि अंड्यांभोवती वेटोळे घालून त्यांचे रक्षण करते.
- काही प्रजातींमध्ये (उदा. Ichthyophis) अंड्यांतून बाहेर पडलेली पिल्ले काही काळ पाण्यात अळीअवस्थेत (larva) राहतात.
- काही प्रजातींमध्ये पिल्ले थेट लहान प्रौढासारखी जन्मतात (direct development).
- जगातील काही सिसिलियन प्रजाती पिल्लांना जन्म देतात (viviparous).
महाराष्ट्रातील अधिवास
महाराष्ट्रातील सह्याद्री पर्वतरांग, विशेषतः कोकण आणि घाटमाथ्यावरील ओलसर जंगले, देवगांडुळांसाठी अनुकूल आहेत.
| परिसर | अधिवासाची वैशिष्ट्ये |
|---|---|
| सिंधुदुर्ग व रत्नागिरी (कोकण) | जास्त पाऊस, ओलसर लाल माती, बागायती व जंगल |
| आंबोली व तिलारी घाट | सदाहरित जंगल, ओढे, पालापाचोळा |
| कोल्हापूर, सातारा घाट परिसर | ओलसर पानगळी जंगले |
| पुणे-ठाणे सह्याद्री पट्टा | पावसाळ्यात सक्रिय होणारे अधिवास |
पश्चिम घाटातून गेल्या काही वर्षांत सिसिलियनच्या नवीन प्रजातींची नोंद संशोधकांनी केली आहे. यावरून हा प्रदेश किती जैवविविधतेने समृद्ध आहे आणि अजून किती शोध बाकी आहेत, हे लक्षात येते.
पर्यावरणातील महत्त्व
- मातीतील कीटक व अळ्यांची संख्या नियंत्रित ठेवतात.
- माती खोदल्यामुळे ती मोकळी होते आणि हवा-पाणी खेळते राहते.
- साप, पक्षी आणि इतर प्राण्यांसाठी ते अन्नसाखळीचा भाग आहेत.
- उभयचर असल्याने ते प्रदूषण आणि अधिवासातील बदलांबाबत संवेदनशील असतात; त्यामुळे ते पर्यावरणाच्या आरोग्याचे सूचक ठरतात.
धोके आणि संवर्धन
- अधिवास नाश: जंगलतोड, खाणकाम आणि बांधकामामुळे ओलसर माती व पालापाचोळा नष्ट होतो.
- रासायनिक खते व कीटकनाशके: मातीत मिसळणारी रसायने त्यांच्या संवेदनशील त्वचेसाठी घातक ठरतात.
- गैरसमज: साप समजून त्यांना मारले जाते.
- माहितीचा अभाव: अनेक प्रजातींबद्दल पुरेशी माहिती उपलब्ध नसल्याने त्यांच्या संख्येचा नेमका अंदाज नाही.
देवगांडूळ दिसल्यास त्याला हात लावू नका; गरज असल्यास काठीच्या मदतीने हळूच जवळच्या ओलसर जागी सोडा. शेतात सेंद्रिय पद्धतींचा वापर आणि पालापाचोळा टिकवणे हेदेखील त्यांच्या संरक्षणासाठी उपयुक्त ठरते. उभयचरांच्या अनोख्या जगाबद्दल आणखी जाणून घेण्यासाठी ॲक्सोलोटल माहिती वाचा.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
देवगांडूळ साप आहे का?
नाही. देवगांडूळ हा पाय नसलेला उभयचर प्राणी आहे; तो साप नाही.
देवगांडूळ विषारी आहे का?
देवगांडूळ मानवासाठी धोकादायक मानले जात नाहीत. मात्र कोणत्याही वन्यप्राण्याला विनाकारण हात लावू नये.
देवगांडूळ कधी दिसतात?
ते बहुतेक जमिनीखाली राहतात, पण पावसाळ्यात माती ओली झाल्यावर पृष्ठभागावर दिसण्याची शक्यता वाढते.
देवगांडुळाला डोळे असतात का?
होय, पण ते अतिशय लहान आणि बहुतेक वेळा त्वचेखाली झाकलेले असतात. त्यांना मुख्यतः प्रकाश व अंधार यातील फरक जाणवतो.
महाराष्ट्रात देवगांडूळ कुठे आढळतात?
कोकण आणि सह्याद्रीतील ओलसर जंगल परिसरात, विशेषतः सिंधुदुर्ग, रत्नागिरी, कोल्हापूर आणि आंबोली भागात.
निष्कर्ष
देवगांडूळ हा पश्चिम घाटातील एक रहस्यमय आणि कमी अभ्यासलेला उभयचर आहे. साप किंवा गांडूळ समजून दुर्लक्ष करण्याऐवजी त्याची योग्य ओळख करून घेणे गरजेचे आहे. ओलसर जंगले, स्वच्छ ओढे आणि रसायनमुक्त माती टिकवली तरच हा अनोखा जीव सह्याद्रीत सुरक्षित राहील. पुढच्या पावसाळ्यात सह्याद्रीत फिरताना मातीकडेही लक्ष द्या — निसर्गाचे एक अनोखे रूप तुमच्या पायाखालीच असू शकते.