पावसाळ्याच्या रात्री अंगणात किंवा रस्त्याच्या कडेला उड्या मारणारा, खडबडीत त्वचेचा तपकिरी प्राणी अनेकांनी पाहिलेला असतो. यालाच मराठीत भेक किंवा इंग्रजीत Toad म्हणतात. अनेक लोक भेकाला बेडूकच समजतात, पण या दोघांमध्ये काही महत्त्वाचे फरक आहेत. भारतात सर्वत्र आढळणारी सामान्य आशियाई भेक शेतकऱ्यांचा मित्र मानली जाते, कारण ती मोठ्या प्रमाणात कीटक खाते.
भेकाची थोडक्यात माहिती
| वैशिष्ट्य | माहिती |
|---|---|
| इंग्रजी नाव | Common Asian Toad |
| शास्त्रीय नाव | Duttaphrynus melanostictus |
| वर्ग | उभयचर (Amphibia) |
| कुळ | Bufonidae |
| लांबी | साधारण 6 ते 15 सेंमी |
| आयुष्य | निसर्गात साधारण 10 वर्षांपर्यंत |
| आहार | कीटक, मुंग्या, वाळवी, अळ्या |
| सक्रियता | प्रामुख्याने रात्री |
बेडूक आणि भेक यातील फरक
| बेडूक (Frog) | भेक (Toad) |
|---|---|
| त्वचा गुळगुळीत आणि ओलसर | त्वचा कोरडी आणि खडबडीत, गाठींसारखी |
| लांब पाय, लांब उड्या | आखूड पाय, लहान उड्या किंवा चालणे |
| बहुतांश वेळ पाण्याजवळ | पाण्यापासून दूर, जमिनीवरही राहते |
| अंडी गठ्ठ्यांमध्ये | अंडी लांब माळेसारख्या दोरांमध्ये |
| विषग्रंथी सहसा नसतात | डोळ्यांमागे मोठ्या विषग्रंथी (parotoid glands) |
शरीररचना
भेकाचे शरीर जाड आणि थोडे फुगीर असते. पाठीवर काळपट टोकांच्या गाठी असतात. डोळ्यांच्या मागे दोन्ही बाजूंना मोठ्या ग्रंथी असतात, ज्यांना पॅरोटॉइड ग्रंथी म्हणतात. धोका जाणवल्यावर या ग्रंथींतून पांढरा, कडवट आणि विषारी स्राव बाहेर येतो. त्यामुळे भेक खाणाऱ्या प्राण्याला त्रास होतो आणि तो पुन्हा भेकाला खाण्याचा प्रयत्न करत नाही.
जाहिरात
आहार – शेतकऱ्यांचा मित्र
भेक रात्रीच्या वेळी दिव्यांभोवती जमणारे कीटक, मुंग्या, वाळवी, भुंगे, अळ्या आणि गोगलगायी खाते. एक भेक एका रात्रीत शेकडो कीटक खाऊ शकते. त्यामुळे शेतातील आणि बागेतील कीड नैसर्गिकरित्या नियंत्रित राहते. ती आपली चिकट जीभ वेगाने बाहेर काढून कीटक पकडते.
जाहिरात
प्रजनन आणि जीवनचक्र
पावसाळ्याच्या सुरुवातीला नर भेक डबकी आणि तळ्यांजवळ मोठ्याने ओरडून मादीला आकर्षित करतात. मादी पाण्यात हजारो अंडी लांब माळेसारख्या दोरांमध्ये घालते. अंड्यांतून काळसर डोकेमासे (tadpoles) बाहेर पडतात. काही आठवड्यांत त्यांना पाय येतात, शेपूट नाहीसे होते आणि लहान भेक जमिनीवर येतात. या बदलाला रूपांतरण (metamorphosis) म्हणतात.
भेकाविषयी सावधगिरी
- भेकाचा स्राव डोळ्यांत किंवा तोंडात गेल्यास जळजळ होऊ शकते, त्यामुळे भेक हाताळल्यानंतर हात स्वच्छ धुवावेत.
- पाळीव कुत्रे किंवा मांजरी भेकाला चावल्यास त्यांना तोंडाला फेस येणे, उलटी यांसारखा त्रास होऊ शकतो. अशा वेळी त्वरित पशुवैद्याचा सल्ला घ्यावा.
- “भेकाला हात लावल्याने चामखीळ येते” हा एक गैरसमज आहे; यात तथ्य नाही.
भेक आणि पर्यावरण
उभयचर प्राणी पर्यावरणाच्या आरोग्याचे निर्देशक मानले जातात, कारण त्यांची त्वचा प्रदूषणाला अतिशय संवेदनशील असते. कीटकनाशकांचा अतिवापर, डबकी व तळी बुजवणे आणि रस्त्यांवरील अपघात यांमुळे भेकांची संख्या कमी होत आहे.
रोचक तथ्ये
- भेक आपली जुनी त्वचा वेळोवेळी काढून खाऊन टाकते.
- भेक पाणी तोंडाने पीत नाही; ती त्वचेतून पाणी शोषून घेते.
- भेकाच्या डोळ्यांची बाहुली आडवी असते.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
भेक विषारी असते का?
भेकाच्या ग्रंथींतील स्राव विषारी असतो, पण तो फक्त खाल्ल्यास किंवा डोळ्यांत गेल्यास त्रास देतो. स्पर्शाने सहसा धोका नसतो; तरीही हात धुणे आवश्यक आहे.
भेक घरात आली तर काय करावे?
तिला न मारता हळूच एखाद्या भांड्यात घेऊन बागेत किंवा मोकळ्या जागेत सोडावे.
निष्कर्ष
भेक हा दिसायला साधा असला तरी पर्यावरणासाठी अतिशय उपयुक्त प्राणी आहे. कीटक नियंत्रणात त्याचे मोठे योगदान आहे. त्यामुळे भेकाला न मारता त्याचे संरक्षण करणे हे आपल्या शेतीसाठी आणि निसर्गासाठी फायदेशीर आहे.