सॅलॅमँडर हा पालीसारखा दिसणारा पण पालीपेक्षा पूर्णपणे वेगळा असा उभयचर प्राणी आहे. ओलसर, गुळगुळीत त्वचा, लांब शेपूट आणि चार लहान पाय ही त्याची ओळख आहे. जगभरात सॅलॅमँडरच्या 700 पेक्षा जास्त प्रजाती आढळतात. भारतात मात्र सॅलॅमँडरच्या फारच थोड्या प्रजाती आढळतात आणि त्यापैकी हिमालयन सॅलॅमँडर (हिमालयन न्यूट) सर्वात प्रसिद्ध आहे. या लेखात आपण सॅलॅमँडरविषयी संपूर्ण माहिती पाहणार आहोत.
सॅलॅमँडरची थोडक्यात माहिती
| वैशिष्ट्य | माहिती |
|---|---|
| इंग्रजी नाव | Salamander |
| वर्ग | उभयचर (Amphibia) |
| गण | Caudata (शेपूट असलेले उभयचर) |
| प्रजाती | जगभरात 700 पेक्षा जास्त |
| आकार | काही सेंटीमीटर ते सुमारे 1.8 मीटर (चिनी महाकाय सॅलॅमँडर) |
| आहार | मांसाहारी – कीटक, कृमी, गोगलगायी |
| भारतातील प्रजाती | हिमालयन सॅलॅमँडर / न्यूट (Tylototriton वंश) |
सॅलॅमँडर आणि पाल यातील फरक
| सॅलॅमँडर | पाल / सरडा |
|---|---|
| उभयचर प्राणी | सरपटणारा प्राणी (Reptile) |
| त्वचा ओलसर व गुळगुळीत, खवले नाहीत | त्वचा कोरडी व खवलेदार |
| अंडी पाण्यात किंवा ओलसर जागी | अंडी जमिनीवर, कठीण कवचाची |
| पायांच्या बोटांना नखे नसतात | बोटांना नखे असतात |
शरीररचना
सॅलॅमँडरचे शरीर लांबट असते आणि त्याला लांब शेपूट असते. त्याची त्वचा पातळ आणि ओलसर असते. अनेक सॅलॅमँडर त्वचेद्वारेही श्वास घेतात, त्यामुळे त्यांना ओलसर वातावरणाची गरज असते. काही प्रजातींना फुफ्फुसे नसतात आणि ते पूर्णपणे त्वचा व तोंडाच्या आतील भागातून श्वास घेतात. अनेक सॅलॅमँडरचे रंग चमकदार पिवळे, केशरी किंवा लाल असतात, जे शत्रूंना “मी विषारी आहे” असा इशारा देतात.
जाहिरात
अवयव पुन्हा वाढवण्याची क्षमता
सॅलॅमँडरची सर्वात प्रसिद्ध क्षमता म्हणजे तुटलेले अवयव पुन्हा वाढवणे. शेपूट, पाय, बोटे आणि काही अंतर्गत अवयवही ते पुन्हा तयार करू शकतात. याच गटातील ॲक्सोलोटल या क्षमतेसाठी जगभर अभ्यासला जातो.
जाहिरात
भारतातील हिमालयन सॅलॅमँडर
भारतातील सॅलॅमँडर (Tylototriton वंशातील न्यूट) पूर्व हिमालयातील दार्जिलिंग, सिक्कीम, अरुणाचल प्रदेश, मणिपूर आणि नागालँडच्या डोंगराळ भागांमध्ये आढळते. तो साधारण 1,000 ते 3,000 मीटर उंचीवरील तलाव, डबकी आणि ओलसर जंगलात राहतो. त्याच्या अंगावर गाठींसारखे उंचवटे आणि केशरी-तपकिरी रंगछटा असतात. अधिवास नष्ट होत असल्याने हा प्राणी संरक्षणाच्या दृष्टीने महत्त्वाचा मानला जातो आणि भारतात तो वन्यजीव संरक्षण कायद्याअंतर्गत संरक्षित आहे.
अधिवास आणि आहार
सॅलॅमँडर प्रामुख्याने थंड आणि ओलसर प्रदेशात – जंगलातील पालापाचोळा, दगडांखाली, ओढे आणि तलावांजवळ – राहतात. ते रात्री सक्रिय असतात आणि किडे, कृमी, गोगलगायी, कोळी आणि लहान जलचर जीव खातात.
प्रजनन
बहुतेक सॅलॅमँडर पाण्यात किंवा ओलसर जागी अंडी घालतात. अंड्यांतून कल्ले असलेली पिल्ले (larvae) बाहेर पडतात. काही काळानंतर रूपांतरण होऊन ती प्रौढ सॅलॅमँडर बनतात. काही प्रजाती थेट जिवंत पिल्लांना जन्म देतात.
धोके आणि संवर्धन
- जंगलतोड आणि ओलसर अधिवासांचा नाश
- पाण्याचे प्रदूषण आणि कीटकनाशके
- हवामान बदलामुळे वाढणारे तापमान
- काही भागात बुरशीजन्य रोग (chytrid fungus)
रोचक तथ्ये
- जगातील सर्वात मोठा उभयचर प्राणी चिनी महाकाय सॅलॅमँडर आहे, जो सुमारे 1.8 मीटर लांब होऊ शकतो.
- प्राचीन काळी लोकांचा समज होता की सॅलॅमँडर आगीत जन्मतो, कारण ते जळणाऱ्या ओल्या लाकडांतून बाहेर पडताना दिसत.
- काही सॅलॅमँडर अनेक दशके जगू शकतात.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
सॅलॅमँडर महाराष्ट्रात आढळतो का?
नाही. भारतात सॅलॅमँडर फक्त पूर्व हिमालयातील राज्यांमध्ये आढळतो.
सॅलॅमँडर विषारी असतो का?
काही प्रजातींच्या त्वचेत विषारी स्राव असतो, त्यामुळे त्यांना हाताळू नये.
निष्कर्ष
सॅलॅमँडर हा पर्यावरणाच्या आरोग्याचा संवेदनशील निर्देशक आहे. भारतातील दुर्मीळ हिमालयन सॅलॅमँडरचे संरक्षण करण्यासाठी त्याचा डोंगराळ, ओलसर अधिवास जपणे अत्यंत आवश्यक आहे.